Nghệ nhân làng Đông Hồ: Giữ trọn chữ tâm, nâng tầm di sản

Ngày 09/12/2025, tại Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003, UNESCO chính thức ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

MỞ ĐẦU

Ngày 09/12/2025, tại Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003, UNESCO chính thức ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Quyết định này không chỉ là vinh dự mà còn là báo động: một di sản tinh hoa đang đứng trước nguy cơ mai một khi thị trường và thói quen tiêu dùng thay đổi, khi lớp trẻ ít gắn bó với nghề truyền thống hơn. Việc ghi danh mở ra cơ hội huy động nguồn lực, nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy các chương trình bảo tồn nhưng quan trọng hơn cả là hành động cụ thể từ cộng đồng, nghệ nhân và chính quyền địa phương để nghề Đông Hồ không chỉ được ghi trên trang sách mà còn sống trong đời sống đương đại.

Bắc Ninh - mảnh đất địa linh nhân kiệt, quê hương Kinh Bắc với truyền thống văn hóa lâu đời và đậm đà bản sắc dân tộc. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với làn điệu dân ca Quan họ mà còn lưu giữ nhiều lễ hội và làng nghề tinh hoa của đất Việt. Những lễ hội dân gian như lễ hội Lim, hội chùa Bút Tháp… luôn gắn chặt với đời sống người dân, tạo nên một bức tranh văn hóa sinh động. Trong bức tranh ấy, làng tranh Đông Hồ nổi lên như một hình ảnh tiêu biểu cho tinh hoa nghệ thuật dân gian xứ Kinh Bắc.

Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về

Làng Mái có lịch có lề

Có sông tắm mát có nghề làm tranh.

Bài thơ trên nhắc đến “làng Mái” chính là làng Đông Hồ xưa. Làng Đông Hồ nằm sát bờ sông Đuống, xưa chỉ cách mép nước một con đê ý câu thơ “Có sông tắm mát có nghề làm tranh”.

Trải qua nhiều thế kỷ, Đông Hồ từng là làng nghề truyền thống quy tụ 17 dòng họ, tất cả cùng làm tranh. Tuy nhiên, với sự biến đổi của thị trường và kỹ thuật in hiện đại, tranh dân gian không còn tiêu thụ như trước; nhiều gia đình chuyển sang nghề khác, đặc biệt là làm vàng mã. Hiện nay chỉ còn hai gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam cùng con cháu là theo nghề tranh, gìn giữ di sản tranh Đông Hồ.

Từ xưa, người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ có thói quen treo tranh Đông Hồ mỗi dịp Tết, gửi gắm ước mong hạnh phúc, no ấm. Tranh Đông Hồ vì thế không chỉ là đồ trang trí mà còn mang giá trị lịch sử, nhân sinh quan dân tộc; vật liệu tự nhiên như giấy dó phủ bột điệp, mực màu lấy từ cây lá đã làm nên vẻ giản dị nhưng hài hòa, nét vẽ mộc mạc giàu ẩn dụ. Nhờ đó, tranh trở thành ký ức văn hóa bền bỉ, nuôi dưỡng bản sắc qua nhiều thế hệ và được Nhà nước công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trong dòng chảy thăng trầm hàng trăm năm của làng nghề Đông Hồ, sự tồn tại của tranh dân gian hôm nay gắn liền với những con người lặng lẽ giữ nghề bằng cả tâm huyết và sự bền bỉ, kiên trì. Nổi bật trong số đó là hai nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh và Nguyễn Hữu Quả - những người không chỉ tiếp nối truyền thống gia đình mà còn coi việc giữ nghề làm tranh như giữ một phần ký ức văn hoá của làng, của xứ Kinh Bắc.

CHƯƠNG 1: NGHỆ NHÂN ƯU TÚ NGUYỄN THỊ OANH: MỘT ĐỜI NÂNG NIU HỒN TRANH QUA ĐÔI TAY TÀI HOA

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh sinh năm 1960, sống và gắn bó trọn đời với làng tranh Đông Hồ ở làng Đông Hồ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, là người đã dành gần nửa thế kỷ để giữ gìn một dòng tranh dân gian đang ngày càng mai một. Bắt đầu làm tranh từ khi còn rất trẻ, đến nay bà vẫn ngày ngày in tranh, gìn giữ kỹ thuật truyền thống và trực tiếp truyền nghề cho thế hệ sau, trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu đại diện cho sức sống bền bỉ của tranh Đông Hồ trong đời sống đương đại.

PHẦN 1: KHỞI ĐẦU TỪ NẾP NHÀ XƯA

Được truyền thừa từ người mẹ quá cố

Ngày xưa, làng tranh Đông Hồ có 17 dòng họ theo nghề làm tranh, nhưng do ảnh hưởng của cơ chế thị trường mà hầu hết cả làng đã đổi sang nghề làm vàng mã. Duy chỉ có 2 hộ gia đình của 2 dòng họ Nguyễn Hữu và Nguyễn Đăng còn bám trụ lấy nghề. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh là con cháu của dòng họ Nguyễn Đăng.

Từ thuở ấu thơ, bà đã lớn lên trong không gian phảng phất mùi giấy dó, mùi màu in tự nhiên và tiếng gõ chạm khắc quen thuộc của làng tranh Đông Hồ. Chính người mẹ quá cố là người đầu tiên đưa bà đến với tranh Đông Hồ. Qua từng ngày được ngồi bên cạnh nhìn mẹ cẩn thận in từng bức tranh, pha từng gam màu, bà không chỉ học nghề mà còn thấm dần tình yêu và niềm trân trọng dành cho di sản của cha ông để lại. Từ đó, trong bà nhen nhóm quyết tâm nối tiếp con đường mà mẹ đã đi, gìn giữ nghề truyền thống của gia đình.

Cái duyên của nghề tranh theo bà khi lớn lên

Khi lớn lên, bà Oanh trở thành thợ chính, vững tay nghề và am hiểu từng công đoạn làm tranh. Cái duyên với nghề lại tiếp tục đưa bà trở thành con dâu của cố Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam - một cây đại thụ lớn của tranh Đông Hồ. Những năm tháng làm dâu trong gia đình nghệ nhân, bà may mắn được ông trực tiếp truyền dạy những tinh hoa quý báu của nghề, từ cách sử dụng màu sắc, bố cục đến sự tinh tế trong từng nét khắc, nét in. Suốt quãng thời gian ấy, bà không chỉ học nghề mà còn học cách nâng niu, gìn giữ giá trị văn hóa ẩn chứa trong mỗi bức tranh.

PHẦN 2: GIỮ LỬA NGHỀ GIỮA MUÔN VÀN KHÓ KHĂN

Sau khi chính thức gắn bó với nghề làm tranh Đông Hồ, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh bước vào hành trình dài đầy bền bỉ với những công việc lặp lại nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác tuyệt đối. Từ khắc ván, in nét, pha màu cho đến phơi tranh, mỗi công đoạn đều được bà thực hiện thủ công, theo đúng lối làm tranh cổ truyền của làng. Suốt nhiều năm liền, bà vừa làm nghề, vừa học nghề, vừa tích lũy kinh nghiệm qua từng mùa tranh Tết, khi cả làng Đông Hồ từng có lúc rộn ràng tiếng in tranh, mùi giấy dó và sắc màu thiên nhiên.

Thế nhưng, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, tranh Đông Hồ dần mất đi vị trí quen thuộc trong sinh hoạt văn hóa của người dân. Từ chỗ là vật không thể thiếu mỗi dịp Tết đến, tranh dân gian dần bị thay thế bởi các loại tranh in công nghiệp, tranh trang trí hiện đại. Nhu cầu giảm sút kéo theo thu nhập từ nghề ngày càng bấp bênh, khiến nhiều gia đình trong làng lần lượt bỏ nghề để chuyển sang làm hàng mã hoặc các công việc khác mưu sinh. Trong những giai đoạn khó khăn ấy, có thời điểm cả làng chỉ còn rất ít hộ còn giữ nghề in tranh. Giữa sự mai một ấy, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh vẫn chọn ở lại với tranh Đông Hồ, dù cuộc sống không ít chật vật.

Là một nữ nghệ nhân, lại là người trực tiếp đứng ra gánh vác công việc làm tranh trong gia đình, bà phải đối mặt với áp lực mưu sinh, chăm lo gia đình và giữ nghề cùng lúc. Công việc vốn nặng nhọc, từ việc chuẩn bị giấy, mài vỏ sò điệp, giã màu tự nhiên cho đến in tranh, đều đòi hỏi sức bền và sự tỉ mỉ, điều không hề dễ dàng với một người phụ nữ làm nghề thủ công truyền thống trong thời gian dài.

Không chỉ khó khăn về kinh tế, hành trình giữ nghề của bà còn là hành trình chống lại sự lãng quên. Khi lớp trẻ không còn mặn mà với tranh dân gian, khi những bản khắc cổ đứng trước nguy cơ thất lạc, bà vẫn âm thầm sưu tầm, gìn giữ và tiếp tục in tranh theo cách truyền thống. Việc trở thành nữ nghệ nhân đầu tiên và duy nhất được phong danh hiệu trong làng tranh Đông Hồ vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm lớn, bởi điều đó đồng nghĩa với việc bà trở thành một trong những người cuối cùng giữ lại hồn cốt của dòng tranh đã tồn tại hàng trăm năm.

Chính trong những tháng ngày gian khó ấy, tình yêu nghề và ý chí bền bỉ của bà càng được tôi luyện. Những thử thách khắc nghiệt không làm bà nản lòng, mà trái lại càng hun đúc quyết tâm gắn bó, gìn giữ và chờ đợi một ngày tranh Đông Hồ được hồi sinh, tìm lại vị trí xứng đáng trong đời sống văn hóa của cộng đồng.

PHẦN 3: TÌNH YÊU VỚI DI SẢN VÀ HÀNH TRÌNH ĐƯA NGHỀ SỐNG DẬY

Giữ gìn bản sắc của tranh nhưng mở đường cho cái mới

Những bức tranh Đông Hồ với hình ảnh quen thuộc như ảnh gà, lợn, đám cưới chuột,... được bà Oanh gìn giữ nguyên bản bằng chính đôi tay tài hoa của mình, tất cả đều mang theo nét đẹp cổ truyền của hàng trăm năm qua. Cho đến hiện tại, có khoảng 600 bản khắc gỗ cổ được gia đình nghệ nhân lưu giữ.

Bên cạnh việc bảo tồn những giá trị truyền thống, bà Oanh còn không ngừng sáng tác với hơn 50 tác phẩm mới, phản ánh sinh động đời sống sinh hoạt và văn hóa của làng quê Đông Hồ như Chợ tranh ngày Tết, Chợ quê, Hát thuyền, Lưỡng chuột đón xuân. Ngoài ra, bà còn đưa vào tranh hình ảnh các di tích lịch sử văn hóa quốc gia trên địa bàn tỉnh như Chùa Dâu, Đền Đô,... góp phần mở rộng đề tài và làm phong phú thêm dòng tranh dân gian Đông Hồ. Trong số những tác phẩm ấy, “Chùa Bút Tháp” được Ban tổ chức triển lãm sản phẩm Làng nghề truyền thống tiêu biểu tỉnh Bắc Ninh, chào mừng Chương trình Festival Bắc Ninh 2014 tặng giải Vàng.

Ngoài ra, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh còn biến chính ngôi nhà của mình tại làng Đông Hồ thành một không gian trưng bày và giới thiệu tranh dân gian. Trong nhiều căn phòng, bà sắp xếp các bản khắc gỗ, tranh in truyền thống và những sáng tác mới để du khách có thể quan sát trọn vẹn quá trình hình thành một bức tranh Đông Hồ. Tại đây, bà trực tiếp đón tiếp các đoàn học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu và du khách trong và ngoài nước, thuyết minh về lịch sử dòng tranh, chất liệu giấy điệp, màu sắc tự nhiên cũng như ý nghĩa văn hóa ẩn sau từng đề tài. Bà còn hướng dẫn khách tham quan thực hành các công đoạn cơ bản như in nét, tô màu, giúp họ trực tiếp chạm tay vào nghề.

Làm tranh trước hết phải biết yêu tranh

Theo bà để làm lên 1 bức tranh Đông Hồ, trước hết phải dồn hết tâm huyết và lòng yêu nghề thì mới làm tốt được. Với tình yêu ấy mỗi công đoạn, bà đều hết sức cẩn trọng, tỉ mỉ. Có những bức tranh bà dành ra “vài tuần đến cả tháng để nắn nót ngòi bút sao cho ra đời bức tranh đẹp nhất”.

Bà chia sẻ tranh Đông Hồ có 2 điểm đặc biệt nhưng đòi hỏi sự khéo léo là nguyên liệu làm nên màu sắc bức tranh và khâu khắc ván. Nguyên liệu làm màu đều có nguồn gốc tự nhiên, được lựa chọn kỹ lưỡng và xử lý công phu; từng tấm ván khắc cũng cần sự chính xác và kiên nhẫn tuyệt đối. Với bà “Sự cẩu thả trong bất kỳ nghề nào đều là bất lương” (Nam Cao) huống chi đây lại là nghệ thuật!

Tuổi tác, với bà, chưa bao giờ là rào cản khi tình yêu dành cho tranh Đông Hồ vẫn còn vẹn nguyên. Dù đã ngoài 60 tuổi, sức khỏe đã không còn ổn định như trước nhưng bà Oanh vẫn miệt mài với những công đoạn thủ công tỉ mỉ của nghề làm tranh dân gian. Từ việc sáng tác tranh mới và tạo ván khắc gỗ đến việc làm giấy điệp, in tranh. Bởi hơn ai hết, bà hiểu rằng nếu không có những người gìn giữ, tranh Đông Hồ sẽ dần bị lãng quên.

PHẦN 4: KHI SỰ MIỆT MÀI ĐƯỢC CÔNG NHẬN

Với những nỗ lực không ngừng nghỉ của mình, bà Oanh đã được Nhà nước và các tổ chức chuyên môn vinh danh bằng nhiều danh hiệu và giải thưởng quan trọng. Năm 2020 bà được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú”. Bà cũng là nữ nghệ nhân duy nhất trong số 62 làng nghề thủ công ở tỉnh Bắc Ninh được trao tặng danh hiệu này. Trước đó, bà từng nhận các bằng khen, huy chương từ Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cũng như các cơ quan địa phương nhằm ghi nhận vai trò của bà trong bảo tồn mỹ thuật dân gian.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh và tranh Đông Hồ đã được giới thiệu rộng rãi tại nhiều sự kiện văn hoá trong và ngoài nước: tranh của bà xuất hiện tại các liên hoan nghề truyền thống, hội chợ du lịch, không gian văn hoá di sản, và đóng góp vào các sự kiện ngoại giao văn hoá. Đặc biệt, tranh của bà đã được mang đến các quốc gia như Pháp, Đức, Cộng hoà Séc, Ấn Độ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất… trong các buổi triển lãm để quảng bá văn hoá Việt Nam; đồng thời bà từng được mời giới thiệu kỹ thuật in tranh Đông Hồ ngay tại Văn phòng Chính phủ và hướng dẫn Thủ tướng nước bạn làm tranh khi họ sang thăm Việt Nam. Điều này là một minh chứng rõ nét cho sức lan tỏa và giá trị văn hoá sâu sắc của dòng tranh cổ truyền này.

“Làm tốt, làm tốt hơn nữa”

Dù đã đạt được những thành tựu nhất định trong hành trình gìn giữ và phát triển tranh dân gian Đông Hồ, bà chưa bao giờ cho phép mình dừng lại hay bằng lòng với những gì đã có. Với bà, mỗi bức tranh làm ra không chỉ cần đúng, cần đẹp, mà còn phải ngày một hoàn thiện hơn để xứng đáng với giá trị của di sản cha ông để lại.

Việc tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh và công nhận càng tiếp thêm cho bà động lực và niềm tin để vững bước trên con đường bảo tồn di sản. Với bà Oanh, đó không chỉ là sự ghi nhận cho giá trị của dòng tranh truyền thống, mà còn là lời nhắc nhở để bản thân tiếp tục nỗ lực, cống hiến nhiều hơn nữa, để tranh Đông Hồ ngày càng được gìn giữ, lan tỏa và sống bền vững trong đời sống đương đại.

PHẦN 5: NGƯỜI TRUYỀN LỬA CHO TRANH TRUYỀN ĐỜI

Tranh dân gian Đông Hồ là một trong những dòng tranh lâu đời của Việt Nam, mang trong mình những giá trị nghệ thuật và nội dung đặc sắc. Mỗi bức tranh vừa mộc mạc, gần gũi với đời sống sinh hoạt của người dân, vừa hàm chứa chiều sâu triết lý và những ước vọng nhân văn, được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Trải qua thời gian, tranh Đông Hồ không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn trở thành một dấu ấn tiêu biểu trong kho tàng văn hóa truyền thống của dân tộc.

Canh cánh trong lòng nỗi lo tranh Đông Hồ dần bị lãng quên giữa nhịp sống hiện đại, bà Oanh luôn trăn trở với việc giữ gìn và tiếp nối nghề tổ. Hiện nay, bà đang trực tiếp truyền dạy nghề cho con trai và con dâu, coi đó như một cách trao gửi ngọn lửa đam mê cho thế hệ kế cận. Không dừng lại ở phạm vi gia đình, bà còn dành nhiều tâm huyết hướng dẫn, giới thiệu về lịch sử, giá trị và kỹ thuật làm tranh Đông Hồ cho học sinh, sinh viên và du khách mỗi khi họ tìm đến làng tranh để tham quan, tìm hiểu.

Như bà từng chia sẻ: “Điều tôi mong mỏi nhất là thế hệ trẻ hôm nay sẽ biết trân trọng nghề làm tranh Đông Hồ mà cha ông đã dày công gây dựng, để dòng tranh dân gian ấy tiếp tục được gìn giữ và sống mãi cùng thời gian”.

CHƯƠNG 2: NGHỆ NHÂN ƯU TÚ NGUYỄN HỮU QUẢ: TRỌN MỘT ĐỜI VỚI VĂN HÓA TRANH ĐÔNG HỒ

MỞ ĐẦU:

Sinh năm 1963, sống và làm nghề tại làng tranh Đông Hồ nay thuộc phường Song Hồ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Quả là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ tiếp nối dòng tranh dân gian Đông Hồ. Ngày nay, bên cạnh việc trực tiếp làm tranh, ông để chính ngôi nhà của mình trở thành không gian trưng bày, đón học sinh, sinh viên và du khách đến tham quan, trải nghiệm. Với ông, đó không chỉ là cách mưu sinh, mà còn là một hành trình gìn giữ di sản, được nuôi dưỡng bằng tình yêu và tâm huyết to lớn mà ông dành cho truyền thông văn hóa của quê hương.

PHẦN 1: TUỔI THƠ THẤM NHUẦN VĂN HÓA DÂN GIAN

Những năm đầu học nghề từ cha

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả là con trai của cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam - Nghệ nhân ưu tú đầu tiên của làng tranh dân gian Đông Hồ. Cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam cũng chính là người dìu dắt và đào tạo ông trở thành người gắn bó và gìn giữ nghề làm tranh. Tuổi thơ của ông gắn liền với mùi giấy dó mới phơi, tiếng mài điệp lách cách và những tấm ván khắc gỗ xếp dọc gian nhà. Khi mới 7 - 8 tuổi, cậu bé Quả đã theo cha mẹ quan sát từng công đoạn làm tranh, từ pha màu, phơi giấy đến lau khuôn in. Những hình ảnh ấy thấm dần vào ký ức, trở thành nền tảng đầu tiên cho mối gắn bó lâu dài với nghề.

Khoảng 10 tuổi, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả bắt đầu tham gia trực tiếp vào các công việc đơn giản như quét điệp lên giấy, phơi tranh, xếp tranh sau khi in. Đến 12–13 tuổi, ông đã có thể tự tay in những bản nét đầu tiên dưới sự chỉ dẫn sát sao của cha là nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam. Việc học nghề không diễn ra qua sách vở hay giáo trình, mà bằng cách quan sát, làm đi làm lại và ghi nhớ bằng kinh nghiệm. Mỗi sai sót trong pha màu hay in nét đều trở thành một bài học, giúp ông dần hiểu sâu hơn về kỹ thuật và tinh thần của tranh Đông Hồ.

Tình yêu văn hóa phải được tôi luyện từ tuổi thơ

Bước sang tuổi 16 - 18, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đã nắm vững hầu hết các công đoạn làm tranh, từ chuẩn bị giấy, pha màu tự nhiên đến in hoàn chỉnh một bức tranh. Ông bắt đầu tham gia sản xuất tranh cùng gia đình trong các dịp Tết, thời điểm bận rộn nhất của làng nghề.

Từ một cậu bé phụ việc, ông dần trở thành người thợ chính trong gia đình, mang theo sự kiên nhẫn, cẩn trọng và tình yêu nghề được hun đúc từ những năm tháng tuổi thơ. Chính quá trình lớn lên cùng nghề ấy đã định hình con đường gắn bó lâu dài của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả với tranh dân gian Đông Hồ.

PHẦN 2: NGHỀ TRANH ĐÔNG HỒ GIỮA CƠN BÃO CỦA THỜI CUỘC

Gắn bó với nghề làm tranh Đông Hồ từ khi còn rất trẻ, Nguyễn Hữu Quả bước vào hành trình làm nghề bằng sự bền bỉ và kiên nhẫn của một người thợ sinh ra trong làng tranh. Ông không chỉ làm tranh theo các mẫu cổ truyền mà còn tham gia phục dựng, gìn giữ nhiều bản khắc gỗ và kỹ thuật làm tranh vốn chỉ được truyền miệng trong gia đình, dòng họ. Nghề tranh vì thế không đơn thuần là kế sinh nhai, mà trở thành một phần đời sống thường nhật, gắn chặt với nhịp sinh hoạt của gia đình ông.

Tuy nhiên, hành trình ấy không hề bằng phẳng. Cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, nhu cầu treo tranh dân gian trong mỗi dịp Tết dần thưa vắng, thị trường tranh Đông Hồ ngày càng thu hẹp. Tranh không còn bán đều như trước, đầu ra bấp bênh khiến thu nhập từ nghề trở nên mong manh.

Có những giai đoạn, việc làm tranh gần như chỉ đủ để duy trì nghề chứ không thể đảm bảo cuộc sống ổn định. Trong hoàn cảnh đó, người làm nghề buộc phải chấp nhận vừa làm thêm công việc khác để mưu sinh, vừa cố gắng không để nghề tranh Đông Hồ biến mất.

Dẫu vậy, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả vẫn lựa chọn ở lại với tranh Đông Hồ. Sự kiên trì của ông thể hiện ở việc tiếp tục làm tranh đều đặn, giữ gìn các công đoạn thủ công truyền thống và không chạy theo cách làm giản lược hay thương mại hóa. Với ông, mỗi bức tranh in ra không đơn thuần chỉ dừng lại ở giá trị vật chất mà còn là cách níu giữ ký ức làng nghề, gìn giữ sắc màu dân gian trên giấy điệp giữa những biến động của thời cuộc. Chính trong những năm tháng khó khăn ấy, lựa chọn giữ nghề của nghệ nhân càng trở nên lặng lẽ nhưng bền bỉ, đặt nền tảng cho những nỗ lực bảo tồn và lan tỏa giá trị tranh Đông Hồ về sau.

Những năm sau đó, khó khăn không chỉ đến từ kinh tế mà còn từ nguy cơ mai một của nghề. Lớp trẻ ít người theo học, số hộ còn làm tranh trong làng ngày càng giảm, khiến không gian nghề truyền thống dần thu hẹp. Trong hoàn cảnh đó, mỗi lần cầm ván in, mỗi bức tranh được hoàn thiện đều mang theo ý thức rõ ràng rằng nghề đang đứng trước thử thách lớn. Chính điều ấy khiến nghệ nhân càng thêm trân trọng từng công đoạn và từng giá trị cốt lõi của tranh Đông Hồ.

PHẦN 3: KIÊN TRÌ GIỮ HỒN TRANH QUA TỪNG THẾ HỆ

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả chọn cho mình một con đường thầm lặng mà kiên định: giữ nghề bằng chính nhịp sống thường ngày. Ông duy trì đầy đủ các công đoạn truyền thống, từ chuẩn bị giấy điệp, pha màu tự nhiên từ vỏ sò, hoa lá, đến in tranh bằng bản khắc gỗ cổ. Bên cạnh việc bảo tồn các mẫu tranh cổ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả còn chủ động phục dựng và làm mới không gian tranh Đông Hồ để phù hợp với đời sống đương đại. Trong từng tác phẩm, dấu ấn cá nhân thể hiện ở sự chỉn chu và thái độ trân trọng nguyên bản, như một cách khẳng định rằng sáng tạo không phải là rời bỏ truyền thống, mà là làm cho truyền thống tiếp tục sống. Việc giữ nghề, vì thế, không tách rời khỏi việc giữ nếp nhà, giữ cách làm cũ và giữ sự cẩn trọng trong từng công đoạn.

Nếp nhà gìn giữ nét văn hóa xưa

Trong gia đình họ Nguyễn Hữu ở làng Đông Hồ, việc giữ nghề không diễn ra bằng những lời dạy lớn lao mà bằng sự hiện diện bền bỉ của tranh trong đời sống thường ngày. Song song với việc làm nghề, ông Quả còn dành nhiều tâm sức cho việc truyền nghề và lan tỏa giá trị tranh Đông Hồ. Ngôi nhà gia đình được mở như một không gian sinh hoạt văn hóa, nơi con cháu trong nhà được tiếp xúc với nghề từ sớm, quen với mùi màu, tiếng chà điệp và nhịp in tranh đều đặn.

Sinh năm 1990, Nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo là đại diện tiêu biểu của thế hệ trẻ làng tranh dân gian Đông Hồ, tiếp nối truyền thống gia đình nhiều đời làm tranh. Là cháu nội Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam và con trai Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, anh sớm tiếp xúc với nghề từ thuở nhỏ và đã lớn lên trong không gian văn hóa, đậm đà truyền thống dân tộc. Nhờ những trải nghiệm ấy mà anh đã lựa chọn tiếp bước cha ông trên con đường giữ gìn bản sắc văn hóa của nghề làm tranh Đông Hồ.

Không chỉ dừng lại trong phạm vi gia đình, ông còn trực tiếp hướng dẫn du khách, học sinh, sinh viên đến tham quan, trải nghiệm các công đoạn làm tranh. Ông kể lại câu chuyện của nghề bằng những trải nghiệm cá nhân, để người nghe không chỉ hiểu cách làm tranh mà còn cảm được giá trị văn hóa dân gian. Theo nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả, truyền nghề không chỉ là dạy kỹ thuật, mà là gieo vào thế hệ sau sự kiên nhẫn, lòng tôn trọng truyền thống và ý thức gìn giữ bản sắc văn hoá dân tộc. Trong những cuộc trò chuyện, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả thường nhắc lại câu nói mà ông luôn ghi nhớ: “Văn hóa còn thì dân tộc còn.” (Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng). Tình yêu văn hóa quê hương, niềm tự hào về tranh Đông Hồ đã trở thành động lực để ông bền bỉ gìn giữ những giá trị tưởng chừng mong manh nhưng lại là cốt lõi của bản sắc dân tộc.

PHẦN 4: KHI NỖ LỰC THẦM LẶNG ĐƯỢC LẮNG NGHE

“Phải giữ được cái hồn dân tộc, nhưng cũng phải làm mới để tồn tại.”

Câu nói phản ánh rõ quan niệm và tinh thần làm nghề của ông – một nghệ nhân không chỉ nắm vững kỹ thuật truyền thống mà còn không ngừng tìm cách phát triển, giữ gìn “hồn” của tranh Đông Hồ giữa dòng chảy văn hóa đương đại. Từ những bản khắc gỗ, những bức tranh in trên giấy điệp cho đến dấu ấn tại các triển lãm trong và ngoài nước, thành tựu của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cho thấy tranh Đông Hồ không chỉ được gìn giữ như một ký ức quá khứ, mà vẫn đang hiện diện sống động trong đời sống văn hóa đương đại, với ông là một trong những người góp phần quan trọng tạo nên kết quả ấy.

Trong gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề tranh Đông Hồ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả không chỉ duy trì kỹ thuật truyền thống mà còn mở rộng phạm vi sáng tạo, lưu giữ và phát triển các mẫu tranh cổ. Ông sở hữu hàng trăm bản khắc gỗ với nhiều kiểu thiết kế khác nhau, trong đó có những mẫu tranh xưa bị thất truyền được phục dựng và đưa vào sản xuất, giúp lưu giữ giá trị lịch sử và thẩm mỹ của tranh Đông Hồ. Ông cũng thường thử nghiệm các chủ đề mới, kết hợp những nét sáng tạo cá nhân nhưng vẫn trung thành với phong cách và tinh thần truyền thống, tạo nên các tác phẩm vừa có giá trị văn hóa vừa phù hợp với thị hiếu đương đại.

Ông và gia đình đã tích cực giới thiệu tranh Đông Hồ tại nhiều triển lãm và sự kiện văn hóa trong nước và quốc tế. Các tác phẩm của ông từng được trưng bày tại các triển lãm quốc gia, hội chợ mỹ thuật dân gian, cũng như tại Hàn Quốc, Thái Lan và Trung Quốc, nhận được sự quan tâm và đánh giá cao từ công chúng và các nhà nghiên cứu. Những nỗ lực này không chỉ giúp tranh Đông Hồ được lan tỏa rộng rãi mà còn đưa nghệ thuật dân gian Việt Nam vươn ra thế giới, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.

Với những đóng góp đó, ông đã được trao tặng nhiều bằng khen của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Huy chương “Vì sự nghiệp Văn hóa”, và đặc biệt là danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú” do Chủ tịch nước phong tặng. Những danh hiệu này không chỉ ghi nhận tay nghề cá nhân mà còn khẳng định vai trò của ông như một trong những trụ cột quan trọng của làng tranh Đông Hồ trong giai đoạn hiện nay, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống tới cộng đồng.

PHẦN 5: TIẾP NỐI DÒNG CHẢY HỒN TRANH ĐÔNG HỒ

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả vẫn lặng lẽ tiếp tục hành trình giữ nghề bằng những việc làm bền bỉ và nhất quán. Với ông, giữ tranh không chỉ là giữ kỹ thuật in, màu sắc hay khuôn gỗ, mà là giữ một nếp văn hóa đã ăn sâu vào đời sống gia đình và làng quê. Từng bức tranh được làm ra hôm nay vẫn tuân thủ chặt chẽ những nguyên tắc truyền thống, nhưng đồng thời được đặt trong mạch chảy của đời sống đương đại, để tranh Đông Hồ không đứng ngoài thời đại.

Trong hành trình ấy, việc truyền nghề được ông coi là hướng đi lâu dài. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả dành nhiều thời gian hướng dẫn con cháu trong gia đình, đồng thời mở rộng không gian tiếp cận cho học sinh, sinh viên và du khách thông qua các hoạt động trải nghiệm, tham quan, thực hành in tranh. Ông tin rằng chỉ khi người trẻ được trực tiếp chạm tay vào giấy điệp, mộc bản và màu sắc tự nhiên, họ mới thực sự cảm nhận được giá trị của tranh Đông Hồ và có thể tiếp tục câu chuyện dang dở của cha ông.

Ông chia sẻ về việc lưu truyền nghề làm tranh Đông Hồ:“Việc giữ gìn và phát triển nghề truyền thống của cha ông không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là kết quả của sự giáo dục từ gia đình, của nếp nhà được truyền nối qua nhiều thế hệ. Bởi thế, việc tiếp nối nghề không chỉ đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là hành trình gìn giữ một phần linh hồn dân tộc, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống.”

LỜI KẾT

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, văn hóa truyền thống là mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng tâm hồn người Việt, hiện diện từ câu hát ru, nếp nhà đến những bức tranh treo tường. Trong kho tàng ấy, tranh dân gian Đông Hồ không chỉ là sản phẩm của lao động nghệ thuật, mà còn là minh chứng sống động cho tâm hồn thuần hậu, tinh tế của người nông dân Việt Nam - nơi mỗi bức tranh trở thành một mảnh ghép ký ức, gửi gắm niềm tin vào cuộc sống ấm no, công bằng và đạo lý.

Mới đây, việc tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp không chỉ mang ý nghĩa về mặt danh hiệu, mà còn tạo ra những chuyển biến rõ rệt trong cảm xúc và nhận thức của chính những người đang trực tiếp giữ nghề.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh chia sẻ cảm xúc một cách trực tiếp và xúc động. Bà cho biết bản thân “rất vui mừng, phấn khởi và tự hào” khi tranh Đông Hồ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ. Theo bà, sự kiện này đã tạo ra động lực lớn đối với những người làm nghề, khiến họ ý thức rõ hơn về trách nhiệm bảo tồn nghề truyền thống mà cha ông để lại. “Điều đó càng làm cho những nghệ nhân như chúng tôi phải nỗ lực, tích cực hơn trong việc giữ nghề,” bà nhấn mạnh.

Bà Oanh cũng cho rằng, sự ghi danh của UNESCO không chỉ mang ý nghĩa tinh thần, mà còn là sự khẳng định chính thức đối với giá trị của tranh Đông Hồ trên trường quốc tế. Việc các nghệ nhân đại diện cho làng tranh tham dự hội nghị quốc tế, ký kết xác nhận tranh dân gian Đông Hồ là di sản cần được bảo vệ khẩn cấp, theo bà, là minh chứng cho việc tiếng nói của làng nghề đã được lắng nghe ở tầm vóc toàn cầu. Tuy nhiên, bà cũng khẳng định rằng danh hiệu chỉ là điểm khởi đầu; điều quan trọng hơn là hành động cụ thể trong bảo tồn và truyền nghề cho thế hệ sau.

Cùng chung mạch suy nghĩ ấy, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả chia sẻ sự ghi danh của UNESCO như một bước chuyển quan trọng, nhưng không phải là điều quá bất ngờ. Theo ông, giá trị của tranh Đông Hồ đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ, nằm ở những lớp nghĩa văn hóa sâu xa chứ không chỉ ở hình thức nghệ thuật. Trong mỗi bức tranh là cách người xưa nhìn cuộc sống, gửi gắm những thông điệp về gia đình, xã hội và đạo lý làm người. Chính vì vậy, nếu nghề tranh bị mai một, đó không chỉ là sự mất đi của một làng nghề, mà còn là một điều “đáng tiếc” đối với di sản văn hóa chung.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cũng nhìn nhận sự ghi danh của UNESCO như một cột mốc mở ra giai đoạn mới cho tranh Đông Hồ. Theo ông, việc tranh Đông Hồ được thế giới ghi nhận không chỉ dừng lại ở một danh hiệu. Ông nói rằng khi di sản đã bước ra khỏi không gian của làng nghề để được cộng đồng quốc tế nhìn nhận, trách nhiệm gìn giữ cũng không còn là câu chuyện riêng của từng nghệ nhân. Từ đó, việc bảo tồn cần có sự chung tay của Nhà nước, chính quyền địa phương và cả cộng đồng. Ông bày tỏ hy vọng rằng trong thời gian tới, tranh Đông Hồ sẽ có thêm nhiều cơ hội tiếp cận thị trường, "có đầu ra rõ ràng hơn", để người làm nghề không chỉ giữ được tranh, giữ được kỹ thuật, mà còn có thể sống bằng chính công việc mình đã gắn bó cả đời. Với ông, đó mới là điều kiện quan trọng để nghề thực sự tồn tại lâu dài.

Từ những chia sẻ của hai nghệ nhân, có thể thấy tranh dân gian Đông Hồ đang đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức trong thời điểm chuyển mình sau khi được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp ngày 9/12. Sự công nhận này không chỉ mở ra điều kiện thuận lợi để di sản được bảo vệ một cách bài bản hơn, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đưa di sản trở lại đời sống xã hội đương đại, đặc biệt là trong sự tiếp cận của thế hệ trẻ. Việc học nghề, hiểu nghề và tìm cách làm mới cách tiếp cận với tranh Đông Hồ vì thế trở thành một lời kêu gọi âm thầm nhưng rõ ràng, được gửi gắm qua tiếng nói của những người đang trực tiếp gìn giữ nghề.

Trong bối cảnh đó, tinh thần mà UNESCO nhấn mạnh về bảo vệ di sản thông qua cộng đồng đang dần được hiện thực hóa bằng những hoạt động trải nghiệm cụ thể dành cho học sinh. Tiêu biểu là chương trình ngoại khóa của Trường THPT Thuận Thành số 2 được tổ chức tại Khu bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ. Tại đây, các em học sinh không chỉ được tìm hiểu lịch sử hình thành dòng tranh, quan sát nghệ nhân thực hành từng công đoạn, mà còn trực tiếp tham gia làm giấy điệp, pha màu, in tranh thủ công và sáng tạo nên những tác phẩm mang dấu ấn cá nhân. Những trải nghiệm ấy đã phần nào giúp thế hệ trẻ nuôi dưỡng sự trân trọng và ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.

Giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc vì thế không thể chỉ đặt lên vai một vài nghệ nhân hay trông chờ vào nỗ lực của riêng ngành văn hóa, mà cần sự đồng hành lâu dài của cả cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đó không chỉ là câu chuyện bảo tồn một di sản, mà là hành trình gìn giữ ký ức, nuôi dưỡng bản sắc và trao truyền những giá trị đã được kết tinh qua nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả cho rằng, vai trò của người trẻ hôm nay không nhất thiết phải bắt đầu bằng những việc lớn lao. Điều quan trọng trước hết là sự quan tâm và chủ động tìm hiểu. “Những giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có tranh Đông Hồ, là sự sáng tạo kết tinh của người xưa, của các nghệ nhân. Đó là những giá trị rất đáng trân quý,” ông chia sẻ. Theo ông, những giá trị văn hóa truyền thống như tranh Đông Hồ là kết tinh sáng tạo của nhiều thế hệ nghệ nhân, mang vẻ đẹp và ý nghĩa bền bỉ trong đời sống tinh thần người Việt. Khi người trẻ dành thời gian tiếp cận, thấu hiểu và lấy những giá trị ấy làm cốt lõi cho suy nghĩ, hành động của mình, văn hóa sẽ không còn là điều xa vời hay chỉ nằm trong bảo tàng, mà trở thành nền tảng tinh thần được tiếp nối một cách tự nhiên, lặng lẽ qua từng thế hệ.

Từ câu chuyện và trải nghiệm của nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh đến những chiêm nghiệm lặng lẽ của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, tranh dân gian Đông Hồ hiện lên không chỉ như một di sản cần được bảo tồn, mà như một dòng chảy văn hóa đang tìm cách thích ứng với nhịp sống đương đại. Ở đó người nghệ nhân không đơn thuần giữ nghề, mà kiên nhẫn mở đường cho sự tiếp nối còn người trẻ, khi được trao cơ hội tiếp cận và thấu hiểu, có thể trở thành mắt xích quan trọng để di sản bước ra khỏi khuôn khổ bảo tàng, hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống hiện đại. Chính sự gặp gỡ ấy, nơi giao thoa giữa ký ức văn hóa và những bước đi của hiện tại đã tạo nên sức sống bền bỉ để tranh Đông Hồ không chỉ được lưu giữ, mà tiếp tục được "sống".

Đọc thêm về Megastory “Nghệ Nhân Làng Đông Hồ: Giữ Trọn Chữ Tâm, Nâng Tầm Di Sản” tại đây:

https://nghenhandongho.framer.website/                    

Sản phẩm của nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Nội dung:

Hiếu Linh, Lê Nhi, Ngọc Minh, Huyền My

Đồ họa:

Hiếu Linh, Mỹ Tâm, Mai Thảo, Hoàng Yến

Ảnh:

Lê Nhi, Ngọc Minh, Mỹ Tâm, Hoàng Yến